10 lat RoHS w Unii

Unia Europejska zauważyła ten problem już w latach dziewięćdziesiątych XX w., wskazując na potrzebę zredukowania niebezpiecznych substancji w odpadach elektronicznych przez ich eliminację na etapie produkcji. W 2002 r. została przyjęta tzw. dyrektywa RoHS[1] (ang. Restriction of the use of certain Hazardous Substances in electrical and electronic equipment), czyli przepisy o ograniczeniu stosowania niektórych niebezpiecznych substancji w sprzęcie elektrycznym i elektronicznym (SEE). Dyrektywa ta weszła w życie razem z tzw. dyrektywą WEEE, która określiła z kolei zasady selektywnej zbiórki zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego (ZSEE). Obydwa dokumenty są zresztą powiązane nie tylko tematycznie, lecz także prawnie – zakres przepisów RoHS jest zdefiniowany w aneksie do dyrektywy o elektroodpadach. Dyrektywa RoHS określa zasady ograniczania stosowania niebezpiecznych substancji w SEE, uwzględniając ich wpływ na środowisko i życie ludzkie na etapie użytkowania oraz odzysku. Przepisy określają poziom zawartości sześciu niebezpiecznych substancji w sprzęcie elektrycznym i elektronicznym.

[nbsp]

SEE został zdefiniowany jako:

• urządzenie, którego prawidłowe działanie jest uzależnione od przepływu prądu elektrycznego lub obecności pola elektromagnetycznego,
• urządzenie, które służy do wytwarzania, przesyłania lub pomiaru prądu elektrycznego,
• urządzenie, które jest zaprojektowane do pracy przy napięciu elektrycznym nieprzekraczającym 1000[nbsp]V prądu przemiennego i 1500[nbsp]V prądu stałego,
• urządzenie, które może być zaliczone do grup sprzętowych w załączniku 1 do WEEE.

[nbsp]

Urządzenia spełniające tę definicję oraz ich komponenty należące do jednej z ośmiu grup sprzętu nie mogą zatem zawierać więcej niż 0,1% swojej masy[2]:

• [nbsp]ołowiu – Pb,
• [nbsp]rtęci – Hg,
• [nbsp]chromu sześciowartościowego – Cr (VI),
• [nbsp]polibromowanych bifenyli – PBB,
• [nbsp]polibromowanych eterów difenylowych – PBDE,

[nbsp]

• oraz

więcej niż 0,01% kadmu – Cd.

[nbsp]

Wymogi zakazu stosowania tych substancji dotyczą podmiotów wprowadzających sprzęt na rynek unijny. Zalicza się do nich tych, którzy:

[nbsp]

● produkują oraz sprzedają SEE pod swoim własnym znakiem firmowym,

● odsprzedają pod swoim znakiem firmowym urządzenia produkowane przez innych [nbsp]dostawców,[nbsp][nbsp]

● importują sprzęt.

[nbsp]

Od zakazu stosowania niebezpiecznych substancji przewidziane są wyjątki. Są one dozwolone w przypadkach, kiedy nie ma możliwości zastąpienia tych substancji z naukowego lub technicznego punktu widzenia lub kiedy ewentualne dostępne zamienniki mogłyby mieć bardziej negatywny wpływ na środowisko lub zdrowie niż sama zakazana substancja. Komisja Europejska systematycznie rozwija listę takich wyjątków – obecnie jest ponad 40[nbsp]zwolnień od zakazu stosowania sześciu niebezpiecznych substancji.

[nbsp]

RoHS w polskim prawie

Do prawodawstwa polskiego przepisy dyrektywy RoHS implementuje rozporządzenie Ministra Gospodarki z 2007 r.[3] Przywołuje ono zakres dyrektywy, czyli osiem grup SEE (grupy 1–7, 10 z ustawy ZSEE – patrz tabela nr 1). Zgodnie z przepisami zakaz stosowania niebezpiecznych substancji nie dotyczy części zamiennych do sprzętu elektrycznego i[nbsp]elektronicznego wprowadzonego do obrotu przed dniem 1 lipca 2006 r. Rozporządzenie zostało zmienione w połowie czerwca 2012 r. Od tego momentu lista wyjątków od stosowania zakazu nie jest aktualizowana w samym rozporządzeniu, zostało bowiem wprowadzone bezpośrednie odwołanie do aneksu w dyrektywie RoHS z pełną listą wyjątków w stosowaniu zakazanych substancji. Skróciło to znacznie czas ich wprowadzania na terytorium Polski.

[nbsp]

Nadzór nad wprowadzeniem przepisów dyrektywy RoHS oraz wdrażającego ją do prawa polskiego rozporządzenia Ministra Gospodarki i kontrola ich przestrzegania były przyczyną sporu kompetencyjnego pomiędzy Inspekcją Ochrony Środowiska a Inspekcją Handlową. W[nbsp]lutym 2008 r. odbyło się spotkanie w celu rozstrzygnięcia tego sporu i wyznaczenia organu kontrolno-nadzorczego odpowiedzialnego za kwestie w zakresie RoHS. W czerwcu 2008 r. Prezes Rady Ministrów orzekł, że zakres spraw związanych z przestrzeganiem przepisów Ministra Gospodarki w sprawie szczegółowych wymagań dotyczących ograniczenia wykorzystywania w sprzęcie elektronicznym i elektrycznym niektórych substancji mogących negatywnie oddziaływać na środowisko należy do właściwości Ministra Środowiska. Natomiast kwestie szczegółowe związane z wykonywaniem kontroli w zakresie przestrzegania zapisów przedmiotowego rozporządzenia będzie rozwiązywał Główny Inspektor Ochrony Środowiska. Interpretacja przepisów rozporządzenia leży natomiast w[nbsp]gestii Ministerstwa Gospodarki.

[nbsp]

RoHS 2 od 2013 r.

Jak wykazała Komisja Europejska, dyrektywa RoHS 1 wymagała zmiany zarówno w związku z[nbsp]rozwojem rynku, jak i zmieniającą się sytuacją prawną w Unii. Konieczne stało się powiązanie dyrektywy z rozporządzeniem REACH, dyrektywą w sprawie ekoprojektu czy wreszcie z tzw. dyrektywami nowego podejścia (znak CE i system oceny zgodności). W 2008 r. rozpoczęły się prace nad nowelizacją dyrektywy. W ich rezultacie powstała tzw. dyrektywa RoHS 2, opublikowana w czerwcu 2011 r.[4] Polska ma czas na implementację jej przepisów do stycznia 2013 r.

[nbsp]

Zakres dyrektywy

Nowa dyrektywa już nie odwołuje się do aneksu dyrektywy WEEE. Jej lista zostanie otwarta od 2019 r. (do tej pory osiem grup) i będzie obejmowała wszelki SEE mieszczący się w[nbsp]definicji podobnej do tej w starej dyrektywie. Do tego czasu obowiązuje obecnych osiem grup plus dwie nowe grupy: od 22.07.2014 r. – wyroby medyczne (w tym sprzęt laboratoryjny do diagnostyki in vitro od 2016 r.) oraz od 22.07.2017 r. przyrządy do nadzoru i kontroli (np. czujniki dymu, termostaty lub inne urządzenia pomiarowe używane w gospodarstwach domowych lub jako sprzęt laboratoryjny). RoHS 2 doprecyzowuje także, że za SEE uzależniony od dopływu prądu elektrycznego uważa się taki sprzęt, który potrzebuje energii elektrycznej lub pól elektromagnetycznych do wypełniania co najmniej jednej zamierzonej funkcji. Oznacza to, że np. kuchenka na gaz z[nbsp]elektronicznym zegarem mieści się w zakresie dyrektywy.

[nbsp]

Spod przepisów będą wyłączone m.in.:

• wielkogabarytowe stacjonarne narzędzia przemysłowe (np. roboty spawalnicze, wtryskarki, centra obróbki),
• wielkogabarytowe instalacje stałe (np. system transportu bagażu na lotnisku, instalacje sterowania procesami, instalacje radioteleskopowe, turbiny wiatrowe),
• panele fotowoltaiczne,

[nbsp]

• wyroby medyczne do implantacji,
• broń, amunicja oraz materiały wojskowe przeznaczone wyłącznie do celów wojskowych,
• sprzęt przeznaczony do wysłania w przestrzeń kosmiczną (ale nie balony pogodowe);
• środki transportu osób lub towarów, z wyłączeniem elektrycznych pojazdów dwukołowych, które nie mają homologacji,
• sprzęt zaprojektowany do celów badawczo- rozwojowych,
• części zaprojektowane jako części urządzeń nienależących do zakresu RoHS 2, np. komputery instalowane z samolotach,
• baterie i akumulatory.

[nbsp]

[nbsp]Zakazu stosowania substancji nie stosuje się do części zamiennych odzyskanych z SEE wprowadzonego do obrotu przed dniem 1 lipca 2006 r., jeśli przeznaczone są one do ponownego użycia w sprzęcie wprowadzonym do obrotu przed dniem 1 lipca 2016 r.[nbsp] Należy jednak pamiętać, że w przypadku ponownego wykorzystania odbywać się to powinno w systemie przyjmowania zwrotów, a konsument powinien zostać powiadomiony o zastosowaniu części przeznaczonych do ponownego użycia.

[nbsp]

Substancji zakazanych nie powinien zawierać sprzęt, włącznie z przewodami i częściami zamiennymi służącymi do jego naprawy lub ponownego użycia, do aktualizacji jego funkcjonalności lub zwiększenia jego możliwości. Same przewody podlegają RoHS 2 od 2019 r. i oznaczają wszystkie przewody o napięciu znamionowym mniejszym niż 250 woltów służące jako przyłączenie lub przedłużenie w celu podłączenia SEE do gniazdka elektrycznego lub wzajemnego podłączenia dwóch lub większej liczby SEE. Okablowanie sprzętu nie zalicza się do przewodów.

[nbsp]

Otwarcie zakresu sprawi, że od 2019 r. RoHS 2 będzie obejmował m.in. sieci telekomunikacyjne, w tym kable TV, karty graficzne, skrzynki bezpiecznikowe, etykiety RFID (naklejki z radiowym kodem kreskowym na ubraniach czy książkach), bramy i drzwi automatyczne, systemy klimatyzacji, gazowe podgrzewacze wody, elektryczne rowery, przełączniki i gniazdka, sprzęt ogrodniczy, w tym kosiarki do trawy.

[nbsp]

Zakazane substancje

Nowe przepisy nie zmieniły listy zakazanych substancji. Bardzo istotne jest jednak ich przeniesienie z artykułu dyrektywy do aneksu nr 2. Ułatwi to znacznie aktualizację tej listy w[nbsp]przyszłości, ponieważ zmiany załącznika można dokonać bez wszczynania procedury nowelizacji dyrektywy. Już w 2014 r. Komisja Europejska dokona przeglądu listy zakazanych substancji pod kątem dodania nanomateriałów oraz substancji zakazanych w rozporządzeniu REACH, ze szczególnym naciskiem na tzw. uniepalacze (HBCDD, DEHP, ftalan benzylu butylu – BBP, i ftalan dibutylu – DBP).

[nbsp]

Wspomniany aneks nr 2 zawiera także maksymalne wartości stężeń zakazanych substancji w[nbsp]sprzęcie, a dokładniej w tzw. materiale jednorodnym. Zgodnie z wprowadzoną definicją jest to albo jeden materiał o jednolitym składzie, albo materiał będący połączeniem materiałów, którego nie można mechanicznie rozłączyć lub rozdzielić na poszczególne części składowe poprzez działanie mechaniczne typu odkręcenie, przecięcie, kruszenie, mielenie i[nbsp]ścieranie. Stężenia, podobnie jak lista zakazanych substancji, mogą być obecnie łatwiej i[nbsp]szybciej zmieniane przez samą Komisję Europejską (tzw. procedurą komitetową / komitologią).

[nbsp]

Wyjątki od zakazu stosowania substancji

Podobnie jak do tej pory Komisja Europejska pozwala na wyjątki w stosowaniu niebezpiecznych substancji. Każde pozwolenie przyznawane jest na podstawie analizy pojedynczego przypadku, z uwzględnieniem technicznych możliwości zastosowania substytutów, możliwości zapewnienia niezawodności substytutów, dostępności substytutów, wpływu społeczno-gospodarczego takiego zastąpienia oraz potencjalnego wpływu zastąpienia na innowacyjność. Wyjątki są przyznawane na z góry określony czas – 7 lat w przypadku wyrobów medycznych (gr. 8) i urządzeń do kontroli (gr. 9) lub 5 lat w[nbsp]przypadku pozostałych sprzętów (gr. 1–7, 10–11). Pełna lista aktualnych wyjątków znajduje się w załącznikach nr 3 i 4 dyrektywy. Po upływie czasu obowiązywania należy złożyć wniosek o odnowienie wyjątku. Tu znacznym ułatwieniem jest wprowadzenie ujednoliconego wniosku o przyznanie, przedłużenie i odwołanie wyłączeń, określonego w[nbsp]załączniku nr 5 dyrektywy. Sama procedura składania i rozpatrywania wniosków jest bardziej przejrzysta i zawiera wiążące terminy. Wnioski należy składać min. 18 miesięcy przed wygaśnięciem wyjątku. Najpóźniej 6 miesięcy przed wygaśnięciem wyjątku Komisja Europejska musi ostatecznie podjąć decyzję w tej sprawie. Jeżeli odpowiedź jest odmowna, producenci mają 12–18 miesięcy okresu przejściowego na wycofanie substancji z[nbsp]produkowanych przez nich urządzeń.

[nbsp]

Nowe podejście

Tak zwane dyrektywy nowego podejścia to przepisy określające od 1985 r. zharmonizowane zasady wprowadzania produktów na rynek unijny. Ich wspólnym elementem jest znak CE i[nbsp]związane z jego przyznawaniem procedury, w skrócie – system oceny zgodności. Nowe podejście zostało zreformowane w 2008 r., a przepisy, które to wprowadzają, są określane w[nbsp]Unii Europejskiej jako tzw. nowe ramy prawne (New Legislative Framework, NFL).

[nbsp]

Nowa dyrektywa RoHS 2 wprowadza znak CE jako potwierdzenie zgodności produktu z[nbsp]wymogami dyrektywy i tym samym wiąże te przepisy z nowym podejściem. Kończy to dotychczasowy problem informowania na produkcie o zgodności z dyrektywą.

[nbsp]

Nowe obowiązki

Dla producentów oznacza to także nowe obowiązki, czyli sporządzania dokumentacji technicznej i przechowywanie jej przez 10 lat, przeprowadzania procedury oceny zgodności (określonej jako procedura wewnętrznej kontroli produkcji zgodnie z modułem A zawartym w decyzji Parlamentu i Rady UE nr 768/2008/WE), sporządzania deklaracji zgodności i[nbsp]załączania jej do sprzętu, umieszczania znaku CE na urządzeniu oraz prowadzenia ewidencji sprzętu niezgodnego z wymogami RoHS 2. Szczegółowe testy chemiczne oraz na zgodność z RoHS 2 wymagane są tylko w wyjątkowych sytuacjach – zazwyczaj wystarczy deklaracja zgodności. Urzędy kontroli mają obowiązek domniemania zgodności w przypadku powołania się producenta na normy zharmonizowane. Znak CE nie jest wymagany na częściach i[nbsp]komponentach, które muszą być zgodne z wymogami RoHS 2.

[nbsp]

Także importerzy i dystrybutorzy (sprzedawcy) mają zadania do wypełnienia w nowej dyrektywie. Ci pierwsi, wprowadzając produkty, muszą zagwarantować, że producent przeprowadził procedurę oceny zgodności, że sporządzona została prawidłowa dokumentacja techniczna oraz że na sprzęcie zostało umieszczone oznakowanie CE. Prowadzą oni także ewidencję sprzętu niezgodnego z RoHS 2 oraz przechowują kopie deklaracji zgodności przez 10 lat.

[nbsp]

Z kolei sprzedawcy powinni się upewnić, czy sprzęt udostępniany przez nich na rynku jest zgodny z obowiązującymi wymaganiami RoHS 2, w szczególności czy jest opatrzony wymaganym oznakowaniem CE i czy towarzyszą mu wymagane dokumenty w języku zrozumiałym dla konsumentów i innych użytkowników. Powinni informować organy kontroli, jeżeli mają powody sądzić, że sprzęt jest niezgodny z RoHS 2, a na żądanie organu kontroli udostępniają niezbędną dokumentację o sprzęcie.

[nbsp]

Importerzy lub detaliści wprowadzający sprzęt pod własną marką lub znakiem towarowym bądź modyfikujący już wprowadzony sprzęt mają takie same obowiązki jak producent.

[nbsp]

Producent, importer, przedstawiciel i detalista mają obowiązek wskazać organom nadzoru, komu dostarczyli sprzęt i od kogo go odebrali w ciągu poprzednich 10 lat.

[nbsp]

Definicje

Dyrektywa RoHS 2 wprowadza definicje znane w systemie oceny zgodności, m.in. standardy zharmonizowane, udostępnianie na rynku czy wycofanie z obrotu. Pozwolą one na sprawne funkcjonowanie tej dyrektywy w nowych warunkach. Ważnym terminem jest także wspomniany wcześniej materiał jednorodny, który odgrywa istotną rolę przy mierzeniu minimalnego stężenia substancji. Dokładnie zdefiniowane są również wszystkie urządzenia wyłączone z zakresu dyrektywy. Przepisy wprowadzają także instytucję upoważnionego przedstawiciela, czyli osobę fizyczną lub prawną z siedzibą na terenie Unii, która może w[nbsp]imieniu producenta wykonywać część obowiązków, np. przechowywać deklaracje zgodności, udostępniać dokumentację organom kontroli i współpracować z nimi. Odpowiedzialność za zgodność z RoHS 2 ponosi jednak tylko producent.

[nbsp]

Powiązanie z REACH

W przypadku gdy zastosowanie mają zarówno przepisy RoHS, jaki i rozporządzenia REACH, będą obowiązywać ostrzejsze wymogi (np. te, która nakazują niższe stężenie niebezpiecznych substancji). Ponadto wyłączenie z ograniczeń stosowania substancji w dyrektywie RoHS 2 nie może być udzielone, jeżeli ich wynikiem byłoby obniżenie standardów ochrony środowiska oraz ochrony zdrowia ludzkiego gwarantowanego przez system REACH.

[nbsp]

Dyrektywa RoHS 2 zakłada, że podczas najbliższego przeglądu jej zapisów[nbsp] przeprowadzona zostanie analiza spójności z rozporządzeniem REACH. Metodologia oceny zakazu nowych substancji i kryteria przyznawania zwolnień powinny być spójne z REACH, a dostępne informacje w systemie REACH stosuje się do przyszłej zmiany listy zakazanych substancji w RoHS 2.

[nbsp]

Implementacja

Pierwszy przegląd RoHS 2 odbędzie się najpóźniej do lipca 2014 r. i będzie dotyczyć [nbsp]m.in. metodologii dodawania nowych zabronionych substancji. W dwa lata po tym, jak dyrektywa zacznie obowiązywać dla całego SEE, czyli w 2021 r., Komisja Europejska rozważy możliwość pełnej nowelizacji przepisów (RoHS 3?). Polska i wszystkie kraje członkowskie mają czas na wdrożenie przepisów do prawa krajowego najpóźniej do 3[nbsp]stycznia 2013 r.

[nbsp]

Łukasz Pruszkowski

[nbsp]

niezalezny ekspert