Napisy końcowe w grach komputerowych – jaką odgrywają rolę?

Problematyka poruszona w niniejszym artykule, która dotyczy napisów końcowych w grach komputerowych, wymaga omówienia i rozwinięcia zagadnień związanych z prawami autorskimi, ochroną danych osobowych, ochroną dóbr osobistych, zasadami równego traktowania pracowników oraz zobowiązaniami wynikającymi z umów zawartych z podwykonawcami, którzy uczestniczą w procesie tworzenia danej gry komputerowej. Pozwoli to na wskazanie, jaką rolę napisy te odgrywają i dlaczego należy je zamieszczać w grach komputerowych.

Aktualnie gry komputerowe są produktem powszechnie dostępnym, podobnie jak utwory muzyczne, czy nagrywane filmy, o ile zostaną wprowadzone do użytku przez twórcę lub podmiot uprawniony. Kojarzą się głównie z rozrywką czy możliwością chwilowego odcięcia się od świata realnego. Jednakże łączą się z nimi także zagadnienia związane z prawami autorskimi ich twórców, a także materiałów w nich użytych, w tym ścieżek dźwiękowych, obrazów, wizualizacji itd. Sektor gier komputerowych rozwija się szybko i dynamicznie. Generuje przy tym coraz większe przychody, co prowadzi do tego, iż kwestia realizacji oraz ochrony praw autorskich do tych gier staje się zagadnieniem ciekawym z punktu widzenia nie tylko gracza, ale również twórcy, prawnika czy producenta.

Zanim przejdziemy do merytorycznego omówienia zagadnienia napisów końcowych i ich funkcji, należy ustalić, czym jest gra komputerowa i czy jest ona utworem w rozumieniu Ustawy z dnia 4 lutego 1994 r., o prawie autorskim i prawach pokrewnych[1]. Zgodnie z Encyklopedią PWN gra komputerowa wymaga do przeprowadzenia rozrywki programu komputerowego, który pozwala jednemu lub wielu użytkownikom na wzięcie udziału w takiej zabawie. Czy gra komputerowa może być utworem w rozumieniu Prawa autorskiego? Zgodnie z art. 1 ust. 1 tego aktu prawnego „przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (utwór)”. Biorąc pod uwagę powyższą definicję, w doktrynie przyjmuje się, że gry komputerowe są utworami w rozumieniu ww. Ustawy.[2] W związku z tym podlegają one pod zasady przewidziane w przepisach prawnych, które obligują do oznaczenia w takim utworze jego twórców. Obowiązek ten wynika z art. 16 Prawa autorskiego. I tutaj przychodzą nam z pomocą napisy końcowe, będące przedmiotem niniejszego artykułu. Pozwalają one bowiem na zabezpieczenie praw wspomnianych twórców utworu, jak również innych osób mających wkład w jego powstanie, które twórcami nie są.

Jaki jest cel zamieszczania napisów końcowych w grach komputerowych?

Napisy końcowe mają zatem na celu oznaczenie twórców danego dzieła. W grach komputerowych są one nazywane CREDITSAMI. Stanowią najczęściej wybieraną i zarazem optymalną formę realizacji obowiązku oznaczania autorstwa gry, jako utworu w rozumieniu przepisów Prawa autorskiego. Ponadto w napisach końcowych oznacza się wszelkie informacje wynikające z umowy z producentem, w tym np. instytucje współpracujące przy tworzeniu utworu, jak również można w nich wymienić pracowników współpracujących przy produkcji takiej gry komputerowej, a także inne osoby mające wpływ na jej powstanie.

Bardzo często zdarza się, iż to właśnie creditsy są wykorzystywane do zamieszczenia wszelkiego rodzaju podziękowań dla osób trzecich mających znaczący wkład w pracę nad utworem, które jednakże z różnych powodów nie mogą być uznane za współtwórcę. Warto w tym miejscu wskazać, iż ustawodawca nie uregulował w przepisach prawnych instytucji podziękowań zamieszczanych w napisach końcowych. Oznacza to, że forma dokonania tego może być dowolna, o ile nie narusza ona dóbr osobistych osób trzecich. Niekiedy zdarza się, iż kwestia zamieszczenia podziękowań oraz ich formy uregulowana zostaje w umowie pomiędzy producentem gry komputerowej, a daną osobą lub podmiotem.

Napisy końcowe w kontekście przepisów Prawa autorskiego

Jak zostało wskazane powyżej, napisy końcowe służą niejako do oznaczenia twórcy lub twórców utworu, z zachowaniem przepisów Prawa autorskiego. Zgodnie z nimi twórcy przysługują autorskie prawa majątkowe i osobiste do utworu. O ile prawa majątkowe twórca może przenieść na osobę trzecią, o tyle autorskie prawa osobiste pozostają zawsze przy twórcy. Co więcej autorskie prawa osobiste powstają z momentem ustalenia utworu, nawet w wersji nieukończonej i chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem. Oznacza to, że prawa autorskie osobiste pozostają na zawsze przy twórcy danego utworu i nie można ich się zrzec lub przenieść na inny podmiot, co potwierdzone zostało również w doktrynie.[3]

Ważnym jest również podkreślenie, iż powyższe niesie za sobą pewne konsekwencje prawne, tj. uprawnienia dla twórcy i obowiązki dla osób korzystających z danego utworu, czy to na mocy umowy o przeniesieniu praw autorskich, czy to na podstawie licencji. Zgodnie z art. 16 pkt 2 ww. Ustawy, autor ma prawo do oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem, albo do udostępniania go anonimowo, co jednocześnie automatycznie rodzi zobowiązanie po stronie osoby uprawnionej do rozpowszechniania utworu do dokonania ww. oznaczenia. Należy w tym miejscu wskazać, iż twórca ma prawo do decydowania, czy utwór ma być rozpowszechniany ze wskazaniem autorstwa (z podaniem jego prawdziwego nazwiska), czy też z zatajeniem autorstwa, a to przez udostępnianie utworu bądź anonimowo, bądź z zastąpieniem prawdziwego nazwiska twórcy pseudonimem lub inicjałami. Zwykle wola twórcy w powyższym zakresie regulowana jest w umowie zawieranej pomiędzy nim a producentem. Co do zasady to z treści takiej umowy wynika, czy prawo do decydowania o oznaczeniu autorstwa przysługuje producentowi czy też samemu twórcy. Od tego głównie zależeć będzie ewentualna konieczność uzyskania zgody na oznaczenie autorstwa lub brak konieczności uzyskania przedmiotowej zgody.

Podsumowując, napisy końcowe w grach komputerowych są jedną z możliwych form realizacji oznaczenia autorstwa utworu, a więc realizacji prawa twórcy wynikającego z art. 16 pkt 2 Prawa autorskiego. Co grozi osobie lub podmiotowi, który dopuści się naruszenia autorskich praw osobistych? Otóż zgodnie z art. 115 Prawa autorskiego osoba, która przywłaszcza sobie autorstwo albo wprowadza w błąd, co do autorstwa całości lub części cudzego utworu podlega odpowiedzialności karnej. Co więcej sam pokrzywdzony, tj. autor będzie uprawniony do dochodzenia od naruszyciela odszkodowania, celem naprawienia poniesionej przez niego szkody. Warto również wskazać, iż umowa pomiędzy twórcą, a producentem może przewidywać różnego rodzaju inne konsekwencje za ww. naruszenia, np. obowiązek zapłaty kary umownej.

Napisy końcowe w kontekście ochrony danych osobowych

Problematyka ochrony danych osobowych jest dość szczegółowo uregulowana w polskim i europejskim systemie prawnym, a co za tym idzie – należy poświęcić uwagę Creditsom w kontekście tzw. RODO[4]. Dokonując jakiejkolwiek publikacji danych osobowych twórców, czy też osób nie będących nimi, w napisach końcowych należy wskazać podstawę prawną takiego działania. W przypadku twórców gry komputerowej podstawą taką będzie umowa lub ustawa, co wynika z art. 6 ust. 1 lit. b) i c) RODO. Natomiast w przypadku osób niebędących twórcami, podstawą będzie prawnie uzasadniony interes, o czym mowa w art. 6 ust. 1 lit. f) RODO. Interesem takim może być m.in. wizerunek producenta gry komputerowej, dbanie o prawidłowe relacje z pracownikami oraz współpracownikami, realizowanie praktyk obowiązujących na danym rynku. Zasadnym w tym miejscu wydaje się podkreślenie, iż każde przetwarzanie danych osobowych w oparciu o prawnie uzasadniony interes winno zostać poprzedzone testem równowagi, o czym mowa w art. 6 ust. 1 lit. f) RODO. Test równowagi jest mechanizmem, który z założenia na zapobiec nadużywania ww. podstawy przetwarzania danych osobowych. Wykonując test równowagi dokonuje się oceny, czy interes osoby, która będzie przetwarzać dane (administrator) jest uzasadniony, jak również czy przetwarzanie to jest niezbędne do osiągnięcia celu wynikającego z tego interesu. Ponadto bada się, czy prawa i wolności osoby, której dane dotyczą, nie przeważają nad prawnie uzasadnionym interesem osoby dokonującej takiego przetwarzania. Pozytywny wynik testu pozwala na powołanie się na ww. podstawę przetwarzania danych osobowych. Wynik negatywy z kolei eliminuje możliwość powołania się na ww. podstawę w zakresie przetwarzania danych, chyba że osoba przetwarzająca zmodyfikuje proces przetwarzania tak, aby był on mniej inwazyjny np. poprzez zminimalizowanie zakresy danych, które będą przetwarzane.

Jako podstawę prawną przetwarzania można wskazać także zgodę, czyli art. 6 ust. 1 lit. a) RODO. W praktyce, pozyskanie takiej zgody i bazowanie na niej może się okazać problematyczne, zwłaszcza gdy przy produkcji gry komputerowej współpracowało wiele osób, a nie każda z nich chce dobrowolnie takiej zgody udzielić. Co istotne, w polskim systemie prawnym nie istnieją instrumenty, które pozwalałyby na przymuszenie takiej osoby do udzielenia zgody na przetwarzanie danych osobowych w celu zamieszczenia ich w Creditsach gry komputerowej. Należy pamiętać, iż nawet jeżeli taka zgoda zostanie udzielona, przepisy RODO umożliwiają wycofanie jej w każdym czasie, co może się ostatecznie wiązać z wielokrotną koniecznością aktualizacji treści napisów końcowych.

Prostszym i bardziej praktycznym rozwiązaniem wydaje się zatem przetwarzanie danych osobowych w oparciu o podstawę prawną, jaką jest uzasadniony interes. Jak wskazane zostało powyżej, przepisy RODO dopuszczają taką możliwość. Nadmienić w tym miejscu należy, iż przetwarzanie danych osobowych, poprzez wskazanie danych podmiotu w Creditsach bez jego zgody, może skutkować odpowiedzialnością karną i odszkodowawczą, a co za tym idzie należy unikać tego rodzaju działania.

Napisy końcowe w kontekście przepisów prawa pracy (utwór pracowniczy)

Jak wskazano powyżej, napisy końcowe to instrument pozwalający na realizację praw autorskich twórców, wynikających z Prawa autorskiego, w tym również pracowników podmiotu realizującego powstanie gry komputerowej, którym takie prawa przysługują. Niemniej jednak bardzo często zdarza się, iż w Creditsach wymieniane są osoby (pracownicy), którzy nie posiadają praw autorskich do utworu. Na jakich zasadach się to odbywa?

Otóż, jak wskazano powyżej należy rozróżnić dwie sytuację, a mianowicie wskazanie danych pracownika w napisach końcowych jako twórcy utworu, któremu przysługują autorskie prawa osobiste, jak również sytuację, gdy jego dane umieszczane są tam z innych powodów, np. z uwagi na podziękowania wobec znaczącego wkładu w powstanie utworu (np. przy świadczeniu obsługi prawnej).

Kwestia tzw. utworów pracowniczych, a więc takich które powstały w ramach wykonywania stosunku pracy, uregulowana została przez ustawodawcę w art. 12 i n. Prawa autorskiego, jak również w art. 74 ust. 3 Prawa autorskiego w zakresie programów komputerowych. Niemniej jednak przepisy te mówią wyłącznie o nabyciu przez pracodawcę autorskich praw majątkowych, bowiem autorskie prawa osobiste, jak już wspomniano powyżej, pozostają zawsze przy twórcy, a zatem przy pracowniku. Nic nie stoi bowiem na przeszkodzie, aby pracownik stworzył w ramach stosunku pracy dzieło, które mieści się w definicji utworu – art. 1 ust. 1 Prawa autorskiego.  Zatem w przypadku stworzenia utworu, na potrzeby niniejszego artykułu – gry komputerowej, przez pracownika w ramach stosunku pracy, pracodawca nie może sobie przypisać autorstwa, a co więcej zobowiązany jest do oznaczenia pracownika, jako twórcy takiej gry komputerowej. Może to uczynić właśnie poprzez zamieszczenie jego danych w napisach końcowych. Tym samym Creditsy pozwalają na realizację praw przysługujących pracownikowi jako twórcy utworu – gry komputerowej.

Może się jednak zdarzyć sytuacja, w której dane pracownika zostaną ujęte w napisach końcowych celem podkreślenia jego zaangażowania i wkładu w powstanie gry komputerowej, pomimo iż nie będzie on uznany za jej twórcę. Pracodawca – w tym przypadku twórca utworu, poprzez zamieszczenie danych pracownika może niejako chcieć podkreślić jego rolę w powstaniu utworu. Bardzo ważnym jest jednakże, aby podejmując taką decyzję i zamieszczając dane pracownika w napisać końcowych zachować zgodność z przepisami RODO, jak również zasady obowiązujące w Kodeksie pracy, zwłaszcza zasadę równego traktowania.

Ponadto pracodawca, w przypadku wskazania danych tylko części pracowników, z pominięciem innych współpracujących przy tworzeniu gry komputerowej, powinien to uargumentować, aby nie narazić się na zarzut nierównego traktowania w zatrudnieniu. Zgodnie z przepisami Kodeksu pracy naruszenie zasady równego traktowania pracowników może się wiązań z przykrymi konsekwencjami dla pracodawcy, pracownik ma bowiem prawo do dochodzenia odszkodowania, które potrafi być bardzo dotkliwe finansowo.

Za dobrą praktykę w zakresie Creditsów, pozwalającą w pewnym stopniu na uniknięcie ww. zarzutów, uważa się wprowadzenie w zakładzie pracodawcy (producenta) Credits Policy. W dokumencie takim określa się m.in. podejście producenta gry komputerowej do zagadnienia Credits, z opisem uzasadnienia dla zebrania w części przypadków zgód, o ile będą one uważane za konieczne. Credits Policy może również określać inne współczynniki i okoliczności, które będą wpływały na obowiązek zamieszczenie danych pracownika w napisach końcowych, np. okresy zatrudnienia/współpracy, zakres wkładu w tworzenie gry komputerowej, jak również może zawierać ewentualne zasady postępowania na wypadek otrzymania sprzeciwów, co do publikacji.

Napisy końcowe w kontekście ochrony dóbr osobistych

Kompleksowe omówienie niniejszego zagadnienia wymaga zbadania czy bezprawne uwzględnienie lub nieuwzględnienie autorstwa twórcy w Creditsach, może stanowić naruszenie jego dóbr osobistych? Otóż zgodnie z art. 23 Kodeksu cywilnego dobra osobiste człowieka są chronione na podstawie niniejszego przepisu, niezależnie od tego czy podlegają ochronie na podstawie innych przepisów. Takimi dobrami osobistymi są między innymi: twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska.

Z powyższego wynika, iż w przypadku, gdy w napisach końcowych nie zostaną uwzględnione dane osoby, która wniosła znaczny wkład artystyczny lub inny wskazany powyżej w tworzenie gry komputerowej, taka osoba może dochodzić ochrony swoich praw na podstawie art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego, nawet jeżeli nie przysługują jej prawa przewidziane w Prawie autorskim lub Kodeksie pracy. Zatem autor dzieła w przypadku naruszenia jego autorskich praw osobistych może kumulatywnie korzystać również z ochrony przysługującej mu na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego. Idąc dalej, osoba, która nie korzysta z ochrony przewidzianej w Prawie autorskim może skorzystać z ochrony przysługującej jej na gruncie Kodeksu cywilnego, co oznacza, że posiada ona instrumenty prawne do ochrony swoich praw. Zostało to potwierdzone w wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie w sprawie o sygn. akt X GC 1014/16.

Tym samym, jeżeli w napisach końcowych dojdzie do bezprawnego uwzględnienia lub nieuwzględnienia danych twórcy gry komputerowej albo powyższe będzie powodowało wrażenie błędnego przypisania autorstwa innej osobie, może dojść do naruszenia dóbr osobistych twórcy lub osoby nie będącej takim twórcą. Z kolei, jeżeli dojdzie do bezprawnego uwzględnienia lub nieuwzględnienia danych osoby, która współpracowała w procesie tworzenia gry komputerowej, a na skutek ww. bezprawnego działania doszło do naruszenia jej dóbr osobistych,  w tym twórczości artystycznej, osoba taka może dochodzić ochrony na gruncie Kodeksu cywilnego, w tym np. wystąpić z pozwem do sądu o zapłatę odszkodowania za poniesioną przez nią szkodę.

Podsumowanie

Podsumowując, napisy końcowe w grach komputerowych, zwane Creditsami stanowią narzędzie, dzięki któremu można realizować autorskie prawa osobiste twórców takich utworów. Co więcej to właśnie poprzez napisy końcowe można podziękować za współpracę innym podmiotom, które miały znaczny wkład w powstanie danej gry komputerowej, bez których twórczości nie mogłaby ona powstać w ostatecznie zaprezentowanej formie. Dzięki zamieszczeniu ww. danych w napisach końcowych producent może się uchronić przez zarzutami naruszenia dóbr osobistych, praw autorskich osobistych, czy naruszenia praw pracownika i zasady równego traktowania. Istotnym jest jednakże, aby tworząc Creditsy uwzględnić przepisy RODO i inne przepisy chroniące prawa osób, których dane będą wskazane.

Marlena Katarzyna Kot

adwokat prowadzący własną praktykę adwokacką w formie jednoosobowej działalności gospodarczej pod firmą Kancelaria Adwokacka Adwokat Marlena Kot specjalizującej się głównie w prawie upadłościowym, gospodarczym, windykacyjnym oraz administracyjnym i budowlanym. Ponadto współwłaściciel Spółki Kot sp. z o.o., specjalizującej się tłumaczeniami prawniczymi oraz szkoleniami prawniczymi.

[1] Dz. U. 1994, Nr 24, poz. 83 z późn. zm.; dalej „Prawo autorskie” lub Ustawa.

[2] E. Laskowska-Litak [w:] Komentarz do ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych [w:] Ustawy autorskie. Komentarze. Tom I, red. R. Markiewicz, Warszawa 2021, art. 1.

[3] J. Barta, R. Markiewicz [w:] M. Czajkowska-Dąbrowska, Z. Ćwiąkalski, K. Felchner, E. Traple, J. Barta, R. Markiewicz, Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Komentarz, wyd. V, Warszawa 2011, art. 16.

[4] Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych).