Obligatoryjne mediacje w sprawach budowlanych

Wprowadzenie narzędzia „obligatoryjnych mediacji” w sporach budowlanych stanowi kolejny[1] etap działań ustawodawcy zmierzających do upowszechnienia tej metody jako realnej alternatywy wobec tradycyjnego modelu rozpoznawania sporów przez sądy. Zmiana ta wpisuje się w szerszy kierunek reform postępowania cywilnego, którego celem jest odciążenie sądownictwa powszechnego.

Jak wskazano w uzasadnieniu ustawy z dnia 5 sierpnia 2025 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (dalej jako: k.p.c.), ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (dalej jako: Nowelizacja), „mediacja stanowi skuteczne narzędzie odciążenia sądów poprzez ograniczenie liczby spraw wymagających rozstrzygnięcia w postępowaniu sądowym. Umożliwia ona stronom sporu osiągnięcie porozumienia w krótszym czasie, co przyczynia się do zmniejszenia obciążenia sędziów oraz przyspieszenia rozpoznawania innych spraw”. Na pierwszy plan wysuwa się zatem potrzeba systemowego wsparcia sądownictwa powszechnego, zmagającego się obecnie z narastającym obciążeniem sprawami.

Rosnący wpływ spraw do sądów powszechnych jako tło dla reform mediacyjnych

Wpływ spraw gospodarczych do sądów powszechnych w ostatnich latach wykazuje stałą tendencję wzrostową. Ogółem w Polsce pomiędzy 2022 r. a 2025 r. było to 4,41% – wzrost z poziomu 14 636 438 do 15 281 981 spraw. Chociaż najwięcej z nich stanowią sprawy cywilne, których w 2025 r. odnotowano 9 713 969, to jednak stałą tendencję wzrostową wykazuje wpływ spraw gospodarczych do sądów powszechnych, zwiększając się z poziomu 1 559 047 spraw w 2022 r. do 1 819 937 spraw w 2025 r. Ten systematyczny przyrost, napędzany m.in. przez dynamiczny rozwój Elektronicznego Postępowania Upominawczego (wzrost wpływu w tym trybie o 20,6% w skali ostatniego roku), powoduje narastanie zaległości, które na koniec 2025 r. wyniosły 333 209 spraw pozostałych do załatwienia. Sytuacja ta bezpośrednio przekłada się na wydłużenie czasu trwania postępowań, szczególnie w sprawach o dużym stopniu skomplikowania lub w ramach postępowania odwoławczego.

W 2025 r. średni czas merytorycznego rozstrzygnięcia apelacji w sprawie gospodarczej wyniósł około 2 lat i 5 miesięcy, a procesowej sprawy gospodarczej w sądzie okręgowym – około 2 lat i 2 miesięcy.

Przeciążenie organizacyjne sądów stało się również impulsem do wprowadzenia rozwiązań mających odciążyć sędziów i usprawnić przebieg postępowań. W tym celu ustawodawca poszerzył kompetencje referendarzy sądowych, przyznając im uprawnienie do wydawania postanowień o skierowaniu stron do mediacji, zmianie mediatora oraz przedłużeniu terminu mediacji.

Trendy mediacyjne w Polsce

Choć wskaźniki dotyczące mediacji w Polsce wykazują tendencję wzrostową, nadal nie można mówić o jej ugruntowaniu jako rzeczywistej alternatywy wobec postępowania sądowego; w praktyce pozostaje ona niestety instytucją peryferyjną wobec tradycyjnego, kontradyktoryjnego rozstrzygnięcia sądowego.

Wskaźnik mediacji to odsetek spraw skierowanych do tej procedury w stosunku do ogólnej liczby spraw, w których jest ona dopuszczalna. W 2013 roku wskaźnik ten wynosił 0,5%, co przy puli ponad 2,7 mln spraw przekładało się na 13 370 faktycznych skierowań. Do 2025 roku wskaźnik wzrósł do poziomu 2,3%, a liczba spraw skierowanych do mediacji zwiększyła się do 47 562.

Dane pochodzące z ministerstwa sprawiedliwości pokazują, że choć częstotliwość sięgania po polubowne rozwiązania wzrosła w badanym okresie blisko pięciokrotnie, wciąż ponad 97% postępowań z potencjałem ugodowym jest rozstrzyganych w ramach tradycyjnego procesu sądowego.

Mediacje gospodarcze

Mediacje gospodarcze w Polsce wykazują wyraźną tendencję wzrostową. Łączna liczba spraw gospodarczych skierowanych do mediacji wzrosła z 256 w 2006 r. do 7038 w 2025 r. W 2025 r. zatwierdzono łącznie 6088 ugód zawartych przed mediatorem, co odpowiada około 86,5% liczby spraw skierowanych do mediacji. Na tle innych kategorii spraw mediacje gospodarcze pozostają jednak mniej rozpowszechnione niż mediacje cywilne (18 452) oraz rodzinne (12 581), przewyższając sprawy z zakresu prawa pracy (4668). Wyraźną miarą ograniczonego stosowania mediacji gospodarczych pozostaje zestawienie 6088 zatwierdzonych w 2025 r. ugód z 1 819 937 sprawami gospodarczymi, które wpłynęły w tym samym roku do sądów powszechnych.

Dlaczego sprawy gospodarcze?

W kwestii logiki wyboru spraw, projektodawca tłumaczy objęcie „obligatoryjną mediacją” sporów w sprawach o roboty budowlane przede wszystkim z uwagi na ich ogromną skalę, złożoność oraz kosztowność, która to wynika z konieczności powoływania w procesie licznych biegłych, a sam ten fakt generuje wysokie koszty i wydłuża proces. Wprowadzenie obligatoryjnych mechanizmów rozwiązywania sporów w przypadku takich spraw ma pozwolić na uniknięcie lub znaczące obniżenie tych obciążeń.

Między zasadą dobrowolności a „obligatoryjną mediacją”

Każde postępowanie mediacyjne opiera się na zasadach dobrowolności, bezstronności, neutralności, szybkości, profesjonalizmu oraz poufności. Fundamentalne znaczenie należy przypisać zasadzie dobrowolności, wyrażonej w art. 183¹ k.p.c. Oznacza ona, że żadna ze stron nie może zostać przymuszona zarówno do wszczęcia mediacji, jak i do dalszego udziału w tym postępowaniu czy też do zawarcia ugody. Zasada ta pozostaje aktualna także na gruncie mediacji w sprawach budowlanych.

Wprowadzona nowelizacją z 2025 r. norma mająca swoje źródło w art. 458³ᵃ k.p.c, wprowadza model obligatoryjnego skierowania stron do mediacji. Istotą tej regulacji nie jest jednak wprowadzenie obligatoryjnej mediacji sensu stricto, lecz nałożenie na sąd obowiązku skierowania stron do mediacji przed posiedzeniem przygotowawczym albo przed pierwszym posiedzeniem wyznaczonym na rozprawę. Oznacza to, że ustawodawca wprowadził przymus proceduralny, nie zaś przymus ugody. Sama mediacja zachowuje bowiem charakter dobrowolny, a strony nie tracą prawa do odmowy udziału w niej ani do rezygnacji z jej kontynuowania, a sensu largo nowelizacja nie odbiera ani nie ogranicza stronom konstytucyjnego prawa do sądu.

Kluczowym elementem nowej regulacji jest zatem rozróżnienie pomiędzy obowiązkowym skierowaniem do mediacji a obowiązkiem prowadzenia mediacji lub zawarcia ugody. Celem tego rozwiązania jest przełamanie psychologicznej bariery niechęci do podjęcia dialogu i skłonienie stron do wykonania pierwszego kroku w kierunku negocjacji. Jednocześnie, aby ograniczyć ryzyko przewlekłości postępowania, ustawodawca zobowiązał sąd do równoległego podejmowania czynności służących przygotowaniu posiedzenia przygotowawczego albo rozprawy, tak aby mediacja nie wstrzymywała biegu sprawy.

Zakres spraw objętych obligatoryjnym skierowaniem do mediacji

Dodany Nowelizacją art. 458³ᵃ § 1 k.p.c. ma charakter częściowo odsyłający. Ustalenie zakresu spraw objętych obligatoryjnym skierowaniem do mediacji wymaga zatem odwołania się do art. 458² § 1 pkt 5 k.p.c., który zalicza do spraw gospodarczych sprawy „z umów o roboty budowlane oraz ze ściśle związanych z procesem budowlanym umów służących wykonaniu robót budowlanych”.

Należy przy tym podkreślić, że mimo odwołania się przez ustawodawcę do kategorii spraw gospodarczych, obligatoryjne skierowanie do mediacji obejmuje także spory budowlane z udziałem podmiotów niebędących przedsiębiorcami.

W dalszej kolejności konieczne jest doprecyzowanie, jak należy rozumieć umowę o roboty budowlane oraz jakie inne umowy mieszczą się w zakresie tej regulacji.

Zgodnie z art. 647 k.c. przez umowę o roboty budowlane wykonawca zobowiązuje się do oddania przewidzianego w umowie obiektu, wykonanego zgodnie z projektem i z zasadami wiedzy technicznej, a inwestor zobowiązuje się do dokonania wymaganych przez właściwe przepisy czynności związanych z przygotowaniem robót, w szczególności do przekazania terenu budowy i dostarczenia projektu, oraz do odebrania obiektu i zapłaty umówionego wynagrodzenia.

Ustawodawca ujmuje jednak zakres tej kategorii spraw szerzej. Do spraw gospodarczych zalicza się również sprawy wynikające z umów związanych z procesem budowlanym oraz umów służących wykonaniu robót budowlanych. Chodzi przy tym nie tylko o samą budowę w ścisłym znaczeniu, lecz o cały proces budowlany, obejmujący także czynności towarzyszące, takie jak przeprowadzanie pomiarów geodezyjnych, badań geologicznych czy sporządzanie inwentaryzacji powykonawczej. Do tej kategorii należą w szczególności umowy o nadzór inwestorski, generalne wykonawstwo, wykonawstwo częściowe oraz prace projektowe, także wtedy, gdy inwestorem jest podmiot niebędący przedsiębiorcą. W tym ujęciu mieszczą się również umowy o wykonanie remontu budynku lub budowli (z art. 658 k.c.).

Wyłączenia obligatoryjnego skierowania do mediacji

Obligatoryjne skierowanie do mediacji w sprawach budowlanych napotyka na pewne wyraźne wyłączenia, które wiążą się przede wszystkim ze specyfiką postępowań nakazowych i upominawczych, nakierowanych na szybkie odzyskanie bezspornych należności.

Zgodnie z Nowelizacją, wyłączenie stosowania obowiązkowego skierowania do mediacji następuje w sprawach podlegających rozpoznaniu w:

1. postępowaniu upominawczym (do czasu wydania nakazu zapłaty);
2. postępowaniu nakazowym (do czasu wydania nakazu zapłaty);
3. elektronicznym postępowaniu upominawczym (EPU).

Oznacza to, że jeżeli powód dochodzi roszczenia, co do którego sąd znajduje podstawy do wydania nakazu zapłaty, postępowanie toczy się bez uprzedniego skierowania stron do mediacji. Zastosowanie mediacji na tym etapie byłoby sprzeczne z celem tych postępowań, którym jest szybkie dochodzenie roszczeń dostatecznie wykazanych już na początku sprawy. Jeżeli natomiast sąd uzna, że brak jest podstaw do wydania nakazu zapłaty, kieruje strony do mediacji przed posiedzeniem przygotowawczym albo przed pierwszym posiedzeniem wyznaczonym na rozprawę.

Warto jednak zwrócić uwagę na sytuacje, w których wyłączenie to przestaje obowiązywać z uwagi na specyfikę powyższych postępowań. Jeśli po wydaniu nakazu zapłaty pozwany podejmie obronę i wniesie skuteczny środek zaskarżenia (odpowiednio: sprzeciw w postępowaniu upominawczym lub zarzuty w postępowaniu nakazowym), sąd ma bezwzględny obowiązek skierować strony do mediatora jeszcze przed posiedzeniem przygotowawczym albo pierwszą rozprawą.

Wyjątkiem jest elektroniczne postępowanie upominawcze. W tym trybie wyłączenie obligatoryjnej mediacji ma charakter ostateczny. Wynika to z faktu, że wniesienie sprzeciwu w EPU automatycznie skutkuje umorzeniem postępowania.

Czy brak zgody na mediacje w piśmie powoda wyłącza obowiązek skierowania na mediacje?

Na koniec należy podkreślić, co wyłączeniem nie jest. Wcześniejsze oświadczenie strony o braku zgody na mediację nie stanowi podstawy do odstąpienia przez sąd od skierowania stron do mediacji. Sąd ma zatem obowiązek wydać postanowienie o skierowaniu stron do mediacji, a strona, która nie chce brać w niej udziału, może po jego wydaniu złożyć formalny sprzeciw w terminie tygodnia (zgodnie z treścią art. 183⁸ § 2 k.p.c.). Jak wspomniano wcześniej, nowe rozwiązanie ma na celu przełamanie niechęci stron do podjęcia dialogu i skłonieniu ich do podjęcia choćby pierwszej próby polubownego zakończenia sporu.

Mediacja jako element polityki unijnej

Wprowadzenie obligatoryjnego skierowania do mediacji w sprawach budowlanych należy postrzegać jako rozwiązanie wpisujące się w kierunek polityki Unii Europejskiej.

Istotne znaczenie dla ukształtowania współczesnego modelu mediacji w Europie miała dyrektywa 2008/52/WE, która umożliwiła harmonizację standardów mediacji w sprawach cywilnych i handlowych o charakterze transgranicznym oraz zobowiązała państwa członkowskie promowania mediacji jako efektywnej metody rozwiązywania sporów.

Powyższe podejście znajduje potwierdzenie również w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE oraz dokumentach instytucji unijnych. Podkreśla się w nich, że dostęp do wymiaru sprawiedliwości powinien obejmować także dostęp do odpowiednich procedur alternatywnych. Jednocześnie na szczeblu unijnym dopuszcza się rozwiązania, w których mediacja przybiera formę etapu obligatoryjnego, o ile nie prowadzi to do faktycznego ograniczenia prawa do sądu. Wynika to zarówno z art. 5 ust. 2 dyrektywy 2008/52/WE, jak i z orzeczenia w sprawie Menini i Rampanelli (C-75/16), w którym Trybunał potwierdził możliwość uzależnienia dopuszczalności postępowania sądowego od uprzedniego podjęcia mediacji, pod warunkiem zachowania efektywnego dostępu do sądu.

Analizując system europejski warto podkreślić, że według EU Justice Scoreboard 2025, Polska należy do państw o wysokim poziomie systemowego wsparcia dla ADR, zajmując szóste miejsce w Unii Europejskiej.

Małymi krokami w kierunku mediacji

Przed podsumowaniem warto odnotować, że w Polsce podjęto szereg działań służących popularyzacji mediacji oraz odciążeniu sądownictwa powszechnego. Nie sposób jednak uznać ich za przełomowe, a mające raczej charakter ostrożny i stopniowy, mimo utrzymującej się trudnej sytuacji wymiaru sprawiedliwości.

W środowisku mediacyjnym od dawna formułowane są postulaty dalej idących, bardziej systemowych zmian, obejmujących w szczególności profesjonalizację zawodu mediatora, utworzenie samorządu mediatorów oraz rozszerzenie mechanizmów obligatoryjnego skierowania do mediacji na kategorie spraw tradycyjnie silnie obciążające sądy, w tym zwłaszcza sprawy rodzinne. Na tym tle zasadne pozostaje pytanie, dlaczego to właśnie spory budowlane stały się pierwszą kategorią spraw objętą tym rozwiązaniem.

Na marginesie tych rozważań warto zwrócić uwagę na specyfikę samych sporów budowlanych. W przypadku większych przedsięwzięć rynkowym standardem pozostają bowiem kontrakty FIDIC (Międzynarodowej Federacji Inżynierów Konsultantów), wywodzące się z międzynarodowej praktyki inżynieryjnej, które przewidują rozbudowane mechanizmy zapobiegania sporom i ich rozwiązywania już na etapie realizacji inwestycji. FIDIC nie tylko zakłada sięganie po ADR (ang. alternative dispute resolution, alternatywne rozstrzyganie sporów), lecz akcentuje również funkcję prewencyjną tj. wczesnego wygaszania konfliktu jeszcze przed jego pełną eskalacją. Także poza tym segmentem rynku w praktyce obrotu powszechne jest wprowadzanie do kontraktów budowlanych klauzul mediacyjnych i arbitrażowych. Wynika to z charakteru procesu budowlanego, w którym szybkie podjęcie dialogu między stronami jest zwykle konieczne, ponieważ długotrwały spór sądowy może prowadzić do istotnych zakłóceń, a nawet paraliżu realizacji inwestycji. Z tej perspektywy brak ugodowego zakończenia sporu nie zawsze musi wynikać z niechęci stron do porozumienia; niejednokrotnie jego przyczyną pozostaje obiektywna niemożność spełnienia choćby części dochodzonych roszczeń.

Podsumowanie

Wprowadzenie obligatoryjnego skierowania do mediacji w sprawach budowlanych należy ocenić jako kolejny etap wzmacniania roli mediacji w polskim postępowaniu cywilnym oraz próbę odpowiedzi na narastające przeciążenie sądownictwa powszechnego. Nowelizacja nie znosi zasady dobrowolności mediacji, lecz wprowadza przymus proceduralny polegający na obowiązkowym skierowaniu stron do mediacji przed wejściem sprawy w zasadniczą fazę rozpoznawczą. Rozwiązanie to wpisuje się zarówno w krajowy kierunek reform, jak i w szerszą politykę europejską wspierania ADR. Jednocześnie skala faktycznego wykorzystania mediacji w Polsce pozostaje nadal niewielka. W praktyce dopiero najbliższe lata pokażą, czy obowiązkowe kierowanie stron sporów budowlanych do mediacji rzeczywiście przyczyni się do odciążenia sądów i upowszechnienia kultury polubownego rozwiązywania sporów.

Sławomir Pilipiec

doktor nauk prawnych, radca prawny, adiunkt w Katedrze Teorii i Filozofii Prawa w Instytucie Nauk Prawnych WPiA UMCS; członek założyciel Akademickiego Centrum Mediacji UMCS; sędzia Wyższego Sądu Dyscyplinarnego Krajowej Izby Radców Prawnych w Warszawie, a także kierownik szkolenia aplikantów Okręgowej Izby Radców Prawnych w Lublinie oraz stały mediator przy Sądzie Okręgowym w Lublinie.

Źródła:

D. Bara, Alternatywne metody rozwiązywania sporów budowlanych, Lublin 2021

D. Bara, S. Pilipiec, Krajowy Rejestr Mediatorów i samorząd zawodowy mediatorów. Droga do profesjonalizacji zawodu mediatora, ADR. Arbitration and Mediation, Vol 18, No 1 (2025)

Druk nr 1304 Rządowy projekt ustawy o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw 

EU Justice Scoreboard 

M. Dziurda [w:] M. Pietrzyk, M. Sieńko, M. Dziurda, Komentarz do niektórych przepisów ustawy - Kodeks postępowania cywilnego [w:] Kodeks postępowania cywilnego i inne ustawy. Komentarz do nowelizacji z 2025 roku, Warszawa 2025

O. M. Piaskowska, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz aktualizowany. Art. 1–505(39). Tom I

Opracowania wieloletnie Ministerstwa sprawiedliwości

R. Kulski [w:] A. Marciniak (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Tom III. Komentarz do art. 425–729, wyd. 1, 2020, art. 458², Nb 6.

S. Pilipiec, Prawo do sądu w polskim porządku prawnym, Lublin 2025.

---

[1] Kolejny z uwagi na fakt niedawnego wejścia w życie rozporządzenia Ministra sprawiedliwości z dnia 12 lutego 2026 r. w sprawie wysokości wynagrodzenia i podlegających zwrotowi wydatków mediatora w postępowaniu cywilnym, które między innymi zwiększyło minimalne wynagrodzenie za przeprowadzenie mediacji ze 150 do 300 złotych, a maksymalne z 2 tys. do 4 tys. zł w sprawach o prawa majątkowe, o wartości przedmiotu sporu do 200 tys. zł. Warto przy tym wskazać, że stawki zmienione tym rozporządzeniem nie były nowelizowane od 10 lat.